Codziennie mijałam te same krzewy, te same drzewa i właściwie ich nie widziałam. Wiedziałam, że tam są, ale nie umiałabym powiedzieć o nich nic więcej – jakie ptaki mają w nich gniazda, na jaki kolor kwitną, kiedy rozwijają się ich liście. Kiedy córka zapytała mnie w domu o gatunek jednego z nich, dotarło do mnie, że patrzenie i widzenie to dwie różne rzeczy – i że tego drugiego można się nauczyć.

Od tego zaczyna się nature journaling. Jeśli myślisz: „chciałabym, ale nie umiem rysować” – jesteś dokładnie tam, gdzie trzeba. Bo to nie jest praktyka o talencie. To praktyka o uwadze.

W tym krótkim wprowadzeniu pokażę Ci, czym jest dziennik natury, dlaczego działa, co jest potrzebne na start (mniej,niż myślisz) i jak stworzyć pierwszą stronę krok po kroku. Bez presji, bez drogich materiałów i bez przeświadczenia, że „musisz mieć talent”.

Czym jest nature journaling?

Nature journaling (po polsku: dziennik natury lub dziennik przyrodniczy) to praktyka uważnej obserwacji przyrody i utwalania jej – słowami, rysunkiem oraz liczbami. Nie chodzi o stworzenie ładnego obrazka. Chodzi o autentyczny kontakt z tym, co masz tuż przed sobą: liściem, chwastem wyrastającym spod kostki czy wróblem w zaroślach.

To nie jest pamiętnik ani szkicownik artystyczny. Pamiętnik zapisuje to, co czujesz. Szkicownik ćwiczy rękę. Dziennik natury uczy Cię patrzeć – a całą resztę dostajesz przy okazji. Najkrócej: to notatnik, w którym trenujesz uwagę. I działa dokładnie wtedy, gdy wszystko wokół – pośpiech, ekrany, kolejne powiadomienia – jest zaprojektowane tak, żebyś szła dalej, nie zatrzymując się na niczym.

Dlaczego warto? Co daje dziennik natury

Uspokaja. Uważna obserwacja to bycie „tu i teraz” – bez osądzania i bez wybiegania w przyszłość. Do tego daje rękom i oczom konkretne zajęcie. Dla wielu osób działa lepiej niż aplikacja do medytacji.

Zmienia sposób patrzenia. Domyślnie tylko „przelatujemy” wzrokiem po otoczeniu, żeby oszczędzać energię. Świadome, powolne patrzenie trzeba włączyć ręcznie – a im częściej je włączasz, tym więcej widzisz. Nie tylko w parku. Wszędzie. (Piszę o tym więcej we wpisie „Wiesz, że Twój mózg dosłownie zmienia się, gdy rysujesz liść?”.)

Odblokowuje ciekawość. Ciekawość to mięsień — zanika od bezczynności, bo w szkole nauczono nas, że liczy się odpowiedź, nie pytanie. Dziennik ją odbudowuje. (Rozwijam to w „Trzy rzeczy, które nature journaling robi z Twoją kreatywnością”.)

Uczy widzieć to, co znika. W tym roku zauważyłam coś, co naprawdę mnie przestraszyło: nie widziałam ani jednej gąsienicy tam, gdzie zawsze były. Rzeczy znikają tak cicho, że dowiadujemy się o tym z badań, a nie na własne oczy – bo większość z nas dawno przestała uważnie patrzeć. Każda zapisana obserwacja to jedna rzecz, która nie zniknęła bezgłośnie.

Czy trzeba umieć rysować? Nie.

To najczęstsze pytanie i największa bariera – zupełnie niepotrzebna.

Rysowanie jest jak pisanie: nikt nie rodzi się z tą umiejętnością, a im więcej ćwiczysz, tym lepiej Ci wychodzi. Istnienie pisarzy nie powstrzymuje Cię od zrobienia zwykłej notatki – dlaczego więc istnienie malarzy miałoby Cię powstrzymywać od narysowania chmury, wróbla czy liścia?

Co jest potrzebne na start? Mniej, niż myślisz

Klasyczny błąd to kupienie ogromnego zestawu farb i utknięcie w decyzji, których użyć. Zrób odwrotnie — zacznij od minimum:

Na pierwszy raz wystarczy:

• zwykły zeszyt albo szkicownik (A5 jest wygodny; gładki papier w zupełności wystarcza),
• ołówek (i ewentualnie cienkopis).

Gdy złapiesz nawyk, możesz dodać:

• akwarele — do łapania kolorów natury,
• lupę, żeby zobaczyć szczegóły, których nie widać gołym okiem.
  

Nie potrzebujesz drogiego sprzętu. Potrzebujesz zeszytu, którego nie będzie Ci szkoda „zabazgrać”.

Jak zacząć — krok po kroku

Oto prosta rama, od której zaczyna każdy. Uczyłam się jej w Wild Wonder Foundation – organizacji founded przez Johna Muira Lawsa, twórcę najbardziej znanego na świecie podejścia do prowadzenia dziennika natury.

1. Zapisz metadane. W rogu kartki zanotuj datę, miejsce i pogodę. To rytuał przyrodnika i najprostszy sposób, żeby odczarować pustą stronę. Zawsze zaczynaj od tego.

2. Wybierz jeden obiekt. Nie cały park – jeden liść, jeden kwiat, jeden kamień. Nie wybieraj najładniejszego. Po prostu wybierz jeden. Nic nie jest za małe, żeby to zauważyć.

3. Użyj trzech zdań. Patrząc na swój obiekt, notuj:

• „Zauważam, że…” — co dokładnie widzisz (kształt, kolor, faktura, ile czego jest),
• „Zastanawiam się…” — jakie pytania się budzą (dlaczego tak wygląda? po co mu to?),
• „To mi przypomina…” — z czym Ci się kojarzy.

Te trzy zdania uruchamiają uważne patrzenie mocniej niż jakakolwiek instrukcja.

4. Zapisuj słowami, rysunkiem i liczbami naraz.

• Słowa: swobodnie, prozą albo poezją, bez reguł i interpunkcji.
• Rysunek: szkicuj to, co widzisz. Obrys liścia to nie oszustwo – to praktyczny skrót.
• Liczby: policz płatki, żyłki, odnóża. Zmierz. Liczby ujawniają wzory, których inaczej nie zauważysz.
  

Wracaj. To najważniejszy i zarazem najtrudniejszy krok. Znajomość miejsca nie rodzi się z pojedynczych godzin – rodzi się z powrotów. Przez ostatni rok wracałam ze szkicownikiem na tę samą ławkę w Parku Skaryszewskim. Ta sama ławka,co tydzień. Zdziwiłabyś się, jak wiele dzieje się w kadrze, który wydaje się „zawsze taki sam”. Jeden uważny powrót jest wart dziesięciu nowych miejsc.

Twoja pierwsza strona — ćwiczenie na dziś

Nie odkładaj tego na „kiedy będę gotowa”. Zrób tak, teraz albo na najbliższym spacerze:

1. Weź zeszyt i ołówek. Wyjdź przed dom albo do parku.
2. Zapisz w rogu datę, miejsce i pogodę.
3. Wybierz jedną roślinę. Przyjrzyj się jej przez pełną minutę, zanim cokolwiek narysujesz.
4. Napisz trzy zdania: „Zauważam…”, „Zastanawiam się…”, „To mi przypomina…”.
5. Naszkicuj ją – krzywo, byle z obserwacji. Dopisz jedną liczbę (ile płatków? ile listków?).

Gotowe. To jest Twoja pierwsza strona dziennika natury. Nie musi być ładna. Ma być Twoja.

Pytania i odpowiedzi